„Lalka” Bolesława Prusa jako opowieść o prawie, pieniądzu i społecznych nierównościach

Lalka Bolesława Prusa przechodzi istny renesans, w związku z ostatnimi premierami: serialu "Lalka" reżyserii Pawła Maślony i produkcji Netflixa, który wzbudził lawinę kontrowersji, a wystarczyło tylko zajrzeć do słownika języka polskiego co się kryje pod słowem „adaptacja” oraz ekranizacji „Lalki” w reżyserii Macieja Kawalskiego. Serial obejrzałam i był dla mnie ciekawą wariacją, na ekranizację wybieram się do kina.

W związku z tym, że od lektury powieści Prusa minęło trochę czasu (lat 20 z okładem) postanowiłam sobie ją na nowo odświeżyć. Wtedy moją uwagę zwracała głównie nieszczęśliwa, nieodwzajemniona miłość i desperackie próby zdobycia Izabeli. Dziś jako adwokat spojrzałam na nią nieco inaczej, dostrzegłam szereg ówczesnych regulacji prawnych, oczami samego Prusa. I tak się zaczęłam zastanawiać ile w tym fikcji literackiej.

Akcja „Lalki” przypada na okres od marca 1878 r. do października 1879 r. To moment szczególny: Warszawa znajduje się zaledwie dwa lata po głębokiej reformie sądownictwa przeprowadzonej przez władze rosyjskie, a jednocześnie w prawie prywatnym nadal funkcjonują instytucje wywodzące się z ustawodawstwa francuskiego i wcześniejszego prawa Królestwa Polskiego.

Pomyślałam: to fascynujące. Powieść można bowiem czytać jako zapis społeczeństwa znajdującego się pomiędzy kilkoma porządkami: dawnym światem stanowym, rozwijającym się kapitalizmem, systemem prawa prywatnego o korzeniach napoleońskich i rosyjskim aparatem państwowym. Prus pokazuje jak ówczesne prawo działa na ludzi i jak styka się z pieniądzem, pochodzeniem, obyczajem oraz władzą polityczną.

Warszawa „Lalki” to kilka porządków prawnych jednocześnie

W sprawach prywatnych nadal żywe były regulacje wywodzące się z Kodeksu Napoleona, Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego z 1825 r., Prawa o małżeństwie z 1836 r. oraz francuskiego Code de commerce z 1807 r. Ten ostatni został wprowadzony na ziemiach polskich w 1809 r. i pozostawał istotnym elementem prawa handlowego w Królestwie Polskim, także w czasach Wokulskiego.

Jednocześnie od lipca 1876 r. obowiązywała rosyjska reforma sądowa. Wprowadzono m.in. sędziów pokoju, zjazdy sędziów pokoju, sądy okręgowe oraz Warszawską Izbę Sądową. W miastach drobniejsze sprawy cywilne i karne należały do sędziów pokoju.

Widać to w całej rzeczywistości „Lalki”: prawo prywatne ma w znacznej części rodowód polsko-francuski, podczas gdy organizacja wymiaru sprawiedliwości została już podporządkowana rosyjskiemu systemowi państwowemu. To ważne tło dla scen sądowych i gospodarczych w powieści.

Proces o lalkę - wspomniany sędzia pokoju i realia sądownictwa po reformie 1876 r.

Przyjrzyjmy się chociażby procesowi Heleny Stawskiej. Nie odbywa się on przed abstrakcyjnym „sądem”. Prus umieszcza go przed sędzią pokoju, a sprawa się ma o lalkę właśnie. Stawskiej zarzucono bowiem kradzież. Sędzia przesłuchuje świadków, ogląda przedmiot, porównuje jego cechy i ocenia materiał dowodowy. Historycznie jest to bardzo trafne osadzenie fabuły. Po reformie z 1876 r. sędziowie pokoju rzeczywiście rozpoznawali w miastach sprawy cywilne oraz karne mniejszej wagi.

Wątek ten ma też dodatkowe znaczenie: motyw procesu o lalkę wiąże się z prasową kulturą sądową epoki. Prus interesował się autentycznymi sprawami sądowymi i publicystyką, a badacze wskazują, że wiadomość o rzeczywistym sporze dotyczącym lalki należała do inspiracji krystalizujących pomysł powieści. Prawo nie jest więc wyłącznie tłem - przenika całą konstrukcję powieści.

Licytacja kamienicy Łęckich, a więc arystokracja wobec prawa majątkowego

Jednym z najbardziej „prawniczych” wątków powieści jest sprzedaż kamienicy Łęckich. Rodzina zachowuje wysoki status społeczny, lecz jej majątek jest zadłużony. Nieruchomość zostaje wystawiona na publiczną licytację, a Wokulski zmierza do jej nabycia.

Prus pokazuje w ten sposób zasadniczą zmianę społeczną, która w tamtym czasie postępowała: arystokratyczne pochodzenie przestawało chronić nieruchomości przed wierzycielami. Własność przestała być nienaruszalnym atrybutem stanu, a stawała się składnikiem majątku podlegającym regułom obrotu, zabezpieczenia i egzekucji.

Historycznie publiczna sprzedaż nieruchomości była rozwiniętym instrumentem ochrony wierzycieli. Procedury licytacyjne obejmowały zajęcie, ogłoszenia, warunki licytacyjne, protokoły i sprzedaż publiczną.

Najważniejszy sens społeczny sceny pozostaje jednak czytelny: Łęcki może uważać Wokulskiego za człowieka niższego stanu, ale wobec prawa majątkowego jego pozycja jest pozycją zadłużonego właściciela, którego nieruchomość może zostać sprzedana i kupiona przez człowieka o niższej pozycji społecznej.

Konstrukcja zakupu Szlangbauma jako swoisty przykład zabezpieczenia transakcji

Sposób, w jaki Wokulski planuje nabyć kamienicę, przypomina współczesny kazus z prawa rzeczowego i zobowiązań. Mecenas proponuje, aby Szlangbaum kupił nieruchomość we własnym imieniu, zaciągnął wobec Wokulskiego dług odpowiadający cenie zakupu i zabezpieczył go na nieruchomości. W razie braku spłaty kamienica miałaby ostatecznie znaleźć się w rękach Wokulskiego.

Taki zabieg pokazuje, że Prus znał praktykę zabezpieczania obrotu i potrafił wpleść ją w fabułę. Dla prawnika scena rodzi pytania o hipotekę, zabezpieczenie wierzytelności oraz skutki umownego przejęcia nieruchomości przez wierzyciela.

Nie należy jednak bez szczegółowej analizy źródeł normatywnych przesądzać o dopuszczalności każdego elementu przyjętej w powieści konstrukcji zakupu nieruchomości. XIX-wieczne prawo hipoteczne Królestwa Polskiego miało własne regulacje, a do nieruchomości nie wolno mechanicznie przenosić rozwiązań dotyczących zastawu ruchomości. Pewne jest natomiast, że Prus świadomie konstruuje transakcję, w której kluczową rolę odgrywa zabezpieczenie wierzytelności.

Ale cóż to? Szlangbaum jako nabywca nieruchomości? Czyli o emancypacji prawnej Żydów

Szczególnego znaczenia nabiera fakt, że formalnym nabywcą kamienicy ma być Szlangbaum - Żyd. Jeszcze wcześniej ludność żydowska w Królestwie Polskim podlegała daleko idącym ograniczeniom dotyczącym miejsca zamieszkania oraz nabywania nieruchomości.

Ukaz emancypacyjny Aleksandra II z 1862 r. uchylał zasadniczą część tych ograniczeń. Art. 3 tegoż pozwalał Żydom nabywać w miastach Królestwa domy i inne nieruchomości, a kolejne przepisy zmierzały także do zrównania ich pozycji w innych obszarach życia prawnego, m.in. w odniesieniu do świadków.

W roku 1878 nabycie warszawskiej kamienicy przez Szlangbauma jest więc prawnie możliwe. Jednocześnie Prus pokazuje narastającą niechęć społeczną wobec Żydów i utrzymywanie się uprzedzeń ekonomicznych oraz towarzyskich. Powieść dokumentuje w ten sposób fundamentalne zjawisko, że zmiana prawa może poprzedzać zmianę społeczeństwa o całe pokolenie.

Sytuacja kobiet XIX w. - nierówność nie tylko obyczajowa, ale również prawna

Na pierwszy rzut oka łatwo odczytać sytuację kobiet w „Lalce” głównie jako skutek obyczaju. Źródła prawne pokazują jednak, że nierówność była wtedy również wpisana w konstrukcję obowiązującego prawa cywilnego i małżeńskiego.

Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego przewidywał rozwiązania, z dzisiejszego punktu widzenia, znacznie ograniczające samodzielność majątkową kobiety zamężnej. Pożytki z jej pracy mogły co do zasady przypadać mężowi, z wyjątkami związanymi m.in. z działalnością prowadzoną za jego zgodą. Zakres samodzielnego działania kobiety przy czynnościach prawnych był ograniczony znacznie silniej niż współcześnie.

Dobrą miarą trwałości tego systemu jest fakt, że dopiero ustawodawstwo odrodzonej Polski z 1921 r. usuwało część ograniczeń obowiązujących na ziemiach byłego Królestwa Polskiego, rozszerzając możliwość samodzielnego występowania żony przed sądem oraz dokonywania czynności dotyczących własnego majątku.

Na tym tle postać Heleny Stawskiej nabiera nowego znaczenia. Jest nie tylko kobietą samodzielnie utrzymującą rodzinę, lecz mężatką funkcjonującą w systemie, w którym nieobecność męża mogła mieć konkretne skutki dla zarządu majątkiem i zdolności dokonywania czynności prawnych. 

Krzeszowskich intercyza, zajęcie majątku i separacja

W powieści znajdziemy także bardzo konkretny materiał z zakresu prawa rodzinnego i majątkowego małżonków. W odniesieniu do baronowej Krzeszowskiej pojawia się informacja o należących do niej środkach pieniężnych, na które mąż miał nałożyć „areszt”. Prus wspomina również intercyzę oraz proces Krzeszowskich o separację.

Nie są to luźne określenia. Prawo małżeńskie z 1836 r. funkcjonowało w systemie wyznaniowym. W przypadku katolików małżeństwo miało charakter co do zasady nierozerwalny, ale znana była instytucja rozłączenia „co do stołu i łoża”, odpowiadająca separacji. Jej przesłanki oraz jurysdykcja pozostawały ściśle związane z ówczesnym modelem prawa małżeńskiego i rolą Kościoła.

Dlatego wzmianka o procesie Krzeszowskich jest zakorzeniona w konkretnej instytucji prawnej. Prus pokazuje jednocześnie, że sam fakt zawarcia intercyzy nie usuwa konfliktów majątkowych pomiędzy małżonkami ani napięć wynikających z nierównowagi prawnej i ekonomicznej.

Wokulski jako przedsiębiorca

Świat Wokulskiego jest światem kapitału: pojawiają się weksle, kredyty, procenty, księgi handlowe, udział w spółce, wspólnicy, zarząd, rozliczenia i obrót z Cesarstwem. Jest to jeden z najbardziej nowoczesnych wymiarów powieści.

Francuski Code de commerce z 1807 r., obowiązujący w Królestwie Polskim, regulował status kupca, obowiązki związane z prowadzeniem ksiąg, znaczenie dokumentacji handlowej oraz formy spółek. Prus nie tworzy więc fikcyjnej gospodarki, opisuje realny świat rozwijającego się kapitalizmu i prawa handlowego.

W powieści funkcjonuje spółka do handlu z Cesarstwem, posiadająca kapitał, wspólników i zarząd oraz sporządzająca rozliczenia. Wokulski w pewnym momencie wycofuje się z zarządu i ze swojego udziału. 

Znaczenie tego wątku jest szersze: „Lalka” pokazuje zmianę źródła pozycji społecznej. Kapitał można już tworzyć przez handel i inwestycje, nie tylko odziedziczyć. Powstaje nowy typ elity ekonomicznej, a stary system prestiżu społecznego, jak widać na kartach powieści, nie nadąża za zmianą gospodarczą.

Prawo państwa zaborczego, czyli o zesłaniu i cenzurze słów kilka

Drugą twarzą prawa w „Lalce” jest prawo publiczne państwa zaborczego. Wokulski ma za sobą udział w wydarzeniach związanych z powstaniem styczniowym i zesłanie. Prus nie może jednak mówić o tym całkowicie swobodnie, ponieważ powieść powstaje pod rosyjską cenzurą.

Badania porównujące kolejne wersje tekstu pokazują ingerencje cenzorskie w miejsca odnoszące się do powstania, Syberii i emigracji. Usuwano m.in. bezpośrednie sformułowania, które zbyt jasno określały polityczny charakter przeszłości Wokulskiego.

Powstaje przez to paradoks: najbardziej opresyjna część porządku prawnego epoki jest często najmniej dosłownie nazwana i widoczna właśnie. Dlaczego? Bo działa cenzura będąca narzędziem tego samego państwa. W „Lalce” prawo państwa zaborczego obecne jest więc nie tylko poprzez to, co Prus opisuje, lecz również poprzez to, czego nie może powiedzieć wprost. 

Co „Lalka” mówi o prawie i społeczeństwie?

Po zestawieniu powieści z realiami prawnymi końca XIX wieku można śmiało postawić tezę, że „Lalka” bardzo wiernie opisuje społeczeństwo znajdujące się w transformacji od świata stanowego ku kapitalistycznemu społeczeństwu cywilnemu. Transformacja ta jest jednak nieukończona i wewnętrznie sprzeczna.

Myślę , że nie będzie dużym nadużyciem stwierdzenie, że w świecie „Lalki” działają równocześnie cztery źródła władzy nad człowiekiem: prawo, pieniądz, pochodzenie społeczne i obyczaj, które rywalizują ze sobą na różnych płaszczyznach. Wokulski na przykład może być bogatszy od arystokraty, ale nie staje się przez to automatycznie jego równym towarzysko. Żyd może legalnie kupić nieruchomość, ale nie znika przez to antysemityzm. Kobieta może pracować i utrzymywać rodzinę, lecz system prawa małżeńskiego ogranicza jej samodzielność. Arystokrata zachowuje prestiż, ale jego nieruchomość może zostać sprzedana w interesie wierzycieli.

To wszystko sprawia, że „Lalka” jest szczególnie cenna z perspektywy historycznoprawnej. Prus nie pisze traktatu, lecz pokazuje prawo w działaniu: klienta i adwokata, licytację, dług, zabezpieczenie, intercyzę, separację, lokatora i właściciela, sędziego pokoju, świadków, oględziny dowodu rzeczowego, przedsiębiorcę, wspólników i spółkę. Dzięki temu powieść pozwala zobaczyć nie tylko to, jakie przepisy obowiązywały, ale również jak prawo współistniało z hierarchią społeczną, ekonomią i polityką.

Ależ ta „Lalka” jest fascynująca.